دیالیز صفاقی چگونه کار میکند؟

در دیالیز صفاقی(PD) از صفاق پرده ای طبیعی که حفره ی شکم را میپوشاند ؛استفاده میشود . پرده؛سوراخهای کوچکی دارد و به عنوان صافی عمل میکند .مواد زائد و مایعات میتوانند از بدن دفع شوند.

- مایع دیالیز از خلال لوله ی پلاستیکی نرم و کوچک به نام کاتتر دیالیز صفاقی؛به حفره ی صفاق جریان می یابد.

- کاتتر با یک جراحی کوچک داخل شکم گذاشته میشود؛ حدود15سانتی متر از این لوله خارج از شکم و زیر لباستان باقی میماند و وسیله ای برای اتصال کیسه های مایع دیالیز فراهم می آورد.

- در دیالیز صفاقی؛فرایند دیالیز داخل شکم بیمار با استفاده از غشا طبیعی ؛صفاق؛بعنوان غشا دیالیز انجام میگیرد و مویرگهای صفاق دارای تعداد زیادی منافذ کوچک است ؛این منافذ به صفاق اجازه میدهد تا به عنوان غشای دیالیز مورد استفاده قرار گیرد .خون از خلال عروق خونی به صفاق جریان یافته و از کنار منافذ عبور میکند ؛بنابراین آب ومواد سمی به آسانی میتواند از خلال منافذ عبور نماید. به هنگام دیالیز،حفره ی صفاق به عنوان مخزن مایع دیالیز مورد استفاده قرار میگیرد.

تعویض دیالیز شامل 3مرحله است :

1-    حفره ی صفاق معمولا با 2لیتر مایع دیالیز پر شده است .

2-    مایع دیالیز داخل حفره ی صفاق باقی مانده تا دیالیز انجام گیرد.

3-    مایع «استفاده شده» حاوی آب و مواد سمی است که از کلیه ها معمولا به صورت ادرار دفع میگردد.

یک پرستار دیالیز صفاقی به شما آموزش خواهد داد تا دیالیز صفاقی را انجام دهید ؛ بنابراین شما میتوانید آن را د منزل انجام دهید.برای اکثر افراد آسان است و در مدت چند روز میتوانند نحوه ی انجام آنرا بیاموزند .اگر شما نگرانی یا مشکلی دارید ؛ پزشک و پرستار بیش از یک تلفن از شما فاصله ندارند . شما احتمالا نیاز خواهید داشت تا ماهانه به بخش دیالیز صفاقی مراجعه نمایید .

چه کسی میتواند توسط دیالیز صفاقی درمان شود ؟

اکثر بیماران مبتلا به نارسایی کلیه میتوانند با دیالیز صفاقی درمان شوند .موارد منع پزشکی خاص مانند سابقه جراحی بزرگ شکمی میتواند انجام دیالیز صفاقی را مشکل نماید.

دیالیز صفاقی چگونه بر زندگی شما اثر میگذارد ؟

اکثر افراد از قابلیت انعطاف و استقلال که با دیالیز صفاقی دارند،لذت میبرند.افراد تحت دیالیز صفاقی میتوانند زندگی طبیعی داشته باشند.تطبیق برنامه درمانی با کار،مدرسه یا برنامه ی سفر آسان است زیرا شما مسئول درمان خویش هستید .

دسترسی دیالیز صفاقی:

در دیالیز صفاقی دسترسی به حفره ی صفاق ضروری است.پزشک با یک جراحی کوچک معمولا با استفاده از بی حسی موضعی ،لوله پلاستیکی نرمی را به داخل شکم وارد میکند .این لوله کاتتر دیالیز صفاقی نامیده میشود.این لوله به عنوان مسیری دائم به حفره ی صفاق عمل میکند .

کاتتر معمولا دقیقا زیر و تا حدودی به سمت کنار وپایین شکم قرار داده میشود.پزشک و پرستارتان به همراه شما،مکان دقیق خروج کاتتر را تعیین میکنند بنابراین کاتتر میتواند به سادگی وراحتی زیر لباس مخفی شود،محل خروج کاتتر معمولا با پانسمان پوشانده میشود.

دونوع دیالیز صفاقی وجود دارد:

  1. دیالیز صفاقی سرپایی مداوم(دیالیز صفاقی سرپایی مداوم CAPD بصورت دستی انجام میگیرد.)
  2. دیالیز صفاقی خودکار(دیالیز صفاقی خودکار APD با کمک دستگاه در شب زمانیکه خواب هستید ،انجام میگیرد.)

پرستار متخصص آموزش دیالیز صفاقی به شما کمک خواهد کرد تا نحوه ی انجام بی خطر درمان دیالیز صفاقی سرپایی مداوم یا دیالیز صفاقی خودکار را بیاموزید.درخانه،اکثر بیماران یا کسانی که با او زندگی میکنند ،دیالیز را انجام میدهند .بیماران،به منظور بررسی های منظم به بخش کلیه باز میگردند.

دیالیز صفاقی سرپایی مداوم

مداوم: 24ساعت در روز ؛7روز هفته

دیالیز صفاقی سرپایی:

*به این معنی است که بیمار میتواند حرکت کند و به ماشین متصل نیست.

*بیمار خودش تعویضها را به صورت دستی ؛4بار در روز انجام میدهد ؛هرتعویضی 20تا30 دقیقه به طول می انجامد.

*مایع دیالیز در کیسه ی پلاستیکی مهروموم شده ای نگهداشته میشود .کیسه ها با سیستم لوله ها و کلمپها به کاتتر دیالیز صفاقی متصل شده و جدا میشوند .

*هیچ زمان از پیش تعیین شده ای برای انجام تعویضها وجود ندارد مثلا 4تعویض در روز میتواند به صورت زیر انجام گیرد:

  • اولین تعویض پیش یه بعد از صبحانه
  • دومین تعویض پیش یا بعد از نهار
  • سومین تعویض پیش از عصرانه
  • چهارمین تعویض پیش از خواب

*اگر بیماران بخواهند مسافرت بروند ؛کیسه ها میتوانند به مقصد ارسال شوند.

دیالیز صفاقی خودکار (APD):

*زمانی که بیمار در خواب است ؛ماشین دیالیز به صورت خودکار تعویضها را انجام میدهد .

*ماشین زمان تعویضها را کنترل کرده ؛محلول استفاده شده را تخلیه کرد ،حفره صفاق را با محلول جدید پر میکند.

*کار با ماشینها بسیار ساده است و تجهیزات ایمنی از پیش تعبیه شده دارد.

*به هنگام عصر بیمار خود را به ماشین وصل کرده و در صبح جدا میکند .درمان 8_10 ساعت با اتصال به ماشین صورت میگیرد.

*ماشین دیالیز صفاقی خودکار معمولا در اتاق خواب قرار دارد و قابل حمل و نقل است .آنها میتوانند به آسانی در هر جایی که برق وجود دارد استفده شوند .

*بیمارانی که میخواهند به سفر روند میتوانند ماشین دیالیز صفاقی خودکار را با خودشان برده و محلول دیالیز به مقصدشان ارسال خواهد شد .

"مزیت دیالیز صفاقی خودکار این است که لازم نیست نگران باشید که در طول روز کجا هستید، انجام دیالیز را در طول روز به فراموشی سپرده و به زندگی خود بپردازید."

عوارض دیالیز صفاقی

به دو دسته ی عمده تقسیم می شوند :

1-    عوارض عفونی

2-    عوارض غیر عفونی

عوارض عفونی خود به دو دسته تقسیم می شوند :

1-پریتونیت

تورم صفاق را که در اثر عفونت ایجاد می شود، پریتونیت می نامند. در این مشکل که مهمترین عاملیت در محدودیت استفاده از دیالیز صفاقی و سوق دادن بیماران به همودیالیز محسوب می شود، میکروب ها اغلب از خارج و از محل اتصالات وارد صفاق می شوند. دو علامت مهم آن درد شکم و کدر بودن مایع خروجی است.

همچنین تب (درجه حرارت بالای 5/37) در 53 درصد بیماران و تهوع و استفراغ در 31درصد یا یک سوم بیماران دیده می شود. با مشاهده ی این علائم، می بایست بی درنگ با واحد دیالیز تماس گرفت چون استفاده ی به موقع از آنتی بیوتیک برای درمان، حیاتی است. در موارد شدید عفونت، خروج لوله ضرورت پیدا می کند.

2-عفونت محل خروج کاتتر (Exit site) و تونل

با دیدن علائمی مانند خروج چرک از محل، قرمزی، درد و تورم باید به سرعت با واحد دیالیز تماس گرفت.

برای جلوگیری از ایجاد عفونت، قبل از انجام دیالیز باید :

  • دست ها را با آب و صابون بشوئید و با الکل ضدعفونی کنید.
  • محل تعویض کیسه ها را تمیز نگه دارید.
  • به اتصالات لوله ها دست نزنید.
  • بر روی اتصالات عطسه و سرفه نکنید.
  • محل خروج لوله را تمیز نگه دارید و کاتتر را با یک تکه چسب بر روی شکم ثابت کنید.

عوارض غیر عفونی مرتبط با فرایند دیالیز صفاقی

1-    از دست دادن پروتئین (آلبومین) خون : این پروتئین از خلال غشاء صفاق از خون به داخل مایع دیالیز وارد می شود. هربار که عمل تخلیه انجام می شود، مقدار کمی پروتئین خون همراه با مایع دیالیز از دست می رود. هنگام ابتلا به التهاب صفاق (پریتونیت)، میزان پروتئین بیشتری از دست خواهد رفت.

2-    سوخت وساز غیر طبیعی چربی : به علت جذب گلوکز (قند) از مایع دیالیز، سطح کلسترول (چربی) خون بیماران تحت درمان با CAPD در مقایسه با بیماران همودیالیزی بالاتر است.

برای پیشگیری از بروز این عارضه رعایت رژیم غذایی، کاهش وزن، ورزش کردن، خودداری از مصرف الکل و داروهای پایین آورنده ی چربی با نظر پزشک توصیه می شود.

3-    عوارض ناشی از افزایش فشار داخل شکمی: وجود یک حجم مایع دیالیز در حفره ی صفاق باعث افزایش فشار داخل شکمی می شود که این فشار هنگام ورزش و سرفه کردن افزایش خواهد یافت. این وضعیت می تواند احتمال ایجاد فتق و نشت مایع از محل خروج کاتتر را افزایش دهد و باعث درد شانه و پشت و کم اشتهایی شود. درمان فتق، جراحی است. برای درمان نشت مایع باید مدت کوتاهی دیالیز صفاقی را قطع کرد تا بافت های اطراف محل خروج کاتتر ترمیم شوند. همچنین می توان برای کاهش فشار شکم از وضعیت خوابیده به پشت در هنگام دیالیز استفاده کرد.

4-    اشکال در تخلیه ی مایع دیالیز به علل گوناگون از قبیل:

  • - انسداد یا پیچ خوردگی در مسیر لوله ها
  • - یبوست
  • - وجود لخته یا فیبرین در مسیر لوله

برای رفع این مسائل، مسیر لوله ها را مجددا چک کنید، گیره های منافذ را باز کنید و زیر نظر پزشک ملین مصرف کنید. در صورت مشاهده ی لخته یا ماده ی سفیدرنگ در مسیر لوله، با مرکز دیالیز خود تماس بگیرید چون ممکن است تجویز ماده ی ضد انعقاد (هپارین) ضرورت داشته باشد.

5-    وجود خون در مایع خروجی: گاهی علت آن پیاده روی و یا فعالیت های ورزشی است. همچنین در زمان قاعدگی خانم ها نیز رنگ مایع خروجی صورتی می شود. در صورت ادامه دادن یا تشدید خونریزی با مرکز دیالیز خود تماس بگیرید.

تغذیه در بیماران دیالیز صفاقی

بیماران دیالیزی معمولا از سوءتغذیه رنج می برند، از این روی به این بیماران توصیه می شود:

به اندازه ی کافی غذا بخورند اما باید در رژیم غذایی خود تغییراتی بدهند:

  • - رژیم غذایی پر پروتئین دریافت کنند چون مقداری از پروتئین در طی دیالیز دفع می شود.
  • - محدود کردن نسبی مایعات دریافتی
  • - محدود کردن چربی و نمک مصرفی
  • - خوردن فیبر (میوه و سبزی) بیشتر برای کمک به هضم و دفع روده ها

دیالیز صفاقی به صورت مداوم و همه روزه انجام می شود (بر خلاف همودیالیز که سه روز درهفته و هربار چهار ساعت صورت می گیرد)، به همین دلیل مقدار بیشتری پتاسیم، مایع و پروتئین اضافه دفع می شود و بنابراین نیاز شما به محدود کردن مایعات و پتاسیم و تغییرات رژیم غذایی به مراتب کمتر از همودیالیز خواهد بود.

مزایای دیالیز صفاقی

  • - یادگیری آسان
  • - امکان اجرای درمان به وسیله ی خودتان در منزل
  • - استفاده ی شخصی و امکان کنترل درمان
  • - برنامه ی درمانی قابل انعطاف
  • - محدودیت رژیم غذایی کمتر در مقایسه با همودیالیز
  • - ویزیت منظم در درمانگاه (معمولا هر 4 تا 8 هفته)
  • - بی نیازی از سوزن زدن برای درمان
  • - کنترل مناسب فشارخون در مقایسه با همودیالیز
  • - کیفیت زندگی بهتر

معایب دیالیز صفاقی

  • - لزوم انجام دادن 3 تا 5 تعویض در روز
  • - وجود کاتتر دائمی
  • - خطر احتمالی عفونت
  • - نیاز به فضایی در منزل برای نگهداری لوازم مورد نیاز

ماهنامه ی دیالیز/ تیرماه92